Ξέρουμε πως προσβάλλουμε τα πνευματικά δικαιώματα με την κάθε δημοσίευση στο blog και ότι με ένα νεύμα του νόμου και του δημιουργού και του κληρονόμου και του εκδοτικού και του θιγμένου θα μπορούσαμε σε ελάχιστο χρονικό διάστημα να βρεθούμε είτε πίσω από τα κάγκελα, είτε πάνω σ'αυτά. Όμως ό,τι ανεβαίνει, ανεβαίνει από την φυσική διάθεση να μοιραστούμε, να θυμίσουμε, να μονολογήσουμε όπως θα το κάναμε ούτως ή άλλως.

Τετάρτη 26 Αυγούστου 2020

Γιολάντα Πέγκλη : Η ιστορία του ανθρώπου

Είπα: Πάρτε δέκα αδελφούς απ' την καρδιά μου

κι αφήστε με στα χωράφια μου

πάρτε δέκα φάρους απ' τα μάτια μου

κι αφήστε με κάτω απ' τ' άστρα

πάρτε δέκα τουφέκια απ' τα χέρια μου

κι αφήστε με με το σκυλί μου

πάρτε δέκα τόπια καραβόπανο απ' τα μαλλιά μου

κ αφήστε με στους ανέμους

πάρτε δέκα τραγούδια απ' το χρυσό λαρύγγι μου

κι αφήστε με στη σιωπή μου

πάρτε δέκα θανάτους απ' το αίμα μου

κ αφήστε μου τη μικρή ζωή μου.


Κι είπαν:

Αν μας δώσεις δέκα αδελφούς απ' την καρδιά σου

αλλά κρατήσεις την καρδιά σου

εσύ είσαι ο πολυάριθμος

αν μας δώσεις δέκα φάρους απ' τα μάτια σου

αλλά κρατήσεις τα μάτια σου

εσύ είσαι το φως που δεν σβήνει

αν μας δώσεις δέκα τουφέκια απ' τα χέρια σου

αλλά κρατήσεις τα χέρια σου

εσύ είσαι η μήτρα που παράγει

αν μας δώσεις δέκα τόπια καραβόπανο απ' τα μαλλιά σου

αλλά κρατήσεις τα μαλλιά σου

εσύ είσαι η αρμάδα που φωσφορίζει

αν μας δώσεις δέκα τραγούδια απ' το χρυσό λα­ρύγγι σου

αλλά κρατήσεις το χρυσό λαρύγγι σου

εσύ είσαι η καμπάνα του κόσμου

αν μας δώσεις δέκα θανάτους απ' το αίμα σου

αλλά κρατήσεις το αίμα σου

εσύ είσαι ο γιος σου και ο γιος του γιου σου.


Τότε ξαναγυρίζω στη σπηλιά μου, κρύβομαι, είπα.

Κινδυνεύω.

Τότε σου φτιάχνομε παλάτι, είπαν.

Κινδυνεύομε.

Τότε παίρνω πέτρα κάνω θρύψαλα το παλάτι, είπα

Φοβάμαι.

Τότε σου φτιάχνομε σίδερο και λαγούμι, είπαν.

Φοβόμαστε.

Τότε φοράω ρούχο τρίχινο, πεινώ, σκοτώνομαι.

Θέλω να είμαι ελεύθερος.

Τότε φοράμε σκληρό κολάρο, σου προσφέρομε

γεύμα βασιλικό και σε σκοτώνομε.


Θέλομε να είμαστε ελεύθεροι.



(Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Πολιτιστική, τ. 26, σελ. 31)

Πηγή


Κυριακή 19 Ιουλίου 2020

Α. Χάξλεϋ - Μετά από πολλά καλοκαίρια [απόσπασμα]






[...]

Στο μεταξύ, ο Τζέρεμι είχε αρχίσει να αισθάνεται ότι αυτή η συζήτηση έπαιρνε μια πολύ ανεπιθύμητη στροφή. «Για ποιο πράγμα ακριβώς υποτίθεται ότι μιλάμε;», ρώτησε ειρωνικά. «Για τη Νέα Ιερουσαλήμ;».

Ο κύριος Πρόπτερ του χαμογέλασε καλόκεφα. «Εντάξει», είπε. «Δεν θα μιλήσω για άρπες ή φτερά».

«Κάτι είναι κι αυτό», είπε ο Τζέρεμι.

«Ποτέ δε με ικανοποιούσαν οι συζητήσεις χωρίς νόημα» συνέχισε ο κύριος Πρόπτερ. «Μου αρέσει οι λέξεις που χρησιμοποιώ να έχουν κάποια σχέση με την πραγματικότητα. Γι’ αυτό μ’ ενδιαφέρει η αιωνιότητα – η ψυχολογική αιωνιότητα. Γιατί είναι μια πραγματικότητα».

«Ίσως για εσάς», είπε ο Τζέρεμι μ’ έναν τόνο που άφηνε να εννοηθεί ότι οι πιο πολιτισμένοι άνθρωποι δεν υπέφεραν από τέτοιες αυταπάτες.

«Για όσους επιλέγουν να αντιμετωπίσουν τις συνθήκες, κάτω από τις οποίες μπορούν να τη βιώσουν».

«Και γιατί να επιλέξει κανείς να τις αντιμετωπίσει;»

«Γιατί αποφασίζει κανείς να πάει στην Αθήνα να δει τον Παρθενώνα; Γιατί αξίζει τον κόπο. Το ίδιο ισχύει και για την αιωνιότητα. Η εμπειρία του αέναου καλού αξίζει όλη τη δοκιμασία που απαιτεί».
«Αέναο καλό», επανέλαβε με αηδία ο Τζέρεμι. «Δεν ξέρω τι σημαίνουν αυτές οι λέξεις».

«Γιατί να ξέρετε;», είπε ο κύριος Πρόπτερ. «Δεν καταλαβαίνει κανείς το πλήρες νόημα της λέξης “Παρθενώνας” μέχρι να τον δει».

«Ναι, αλλά έχω δει τουλάχιστον φωτογραφίες του Παρθενώνα· έχω διαβάσει περιγραφές του».

«Έχετε διαβάσει περιγραφές του αέναου καλού», απάντησε ο κύριος Πρόπτερ. «Ντουζίνες ολόκληρες. Σ’ όλες τις φιλοσοφίες και θρησκείες. Τις έχετε διαβάσει· αλλά ποτέ δεν αγοράσατε ένα εισιτήριο για την Αθήνα».

Μέσα σε μια μνησίκακη σιωπή, ο Τζέρεμι αναγκάστηκε να παραδεχτεί ότι αυτή ήταν η αλήθεια. Το γεγονός ότι ήταν αλήθεια τον έκανε να αντιπαθήσει τη συζήτηση πολύ περισσότερο από πριν.

«Όσο για το χρόνο», έλεγε ο κύριος Πρόπτερ στον Πητ, «τι άλλο είναι, πάνω στο θέμα μας, από το μέσο αναπαραγωγής του κακού, το στοιχείο που μέσα του ζει το κακό και έξω απ’ αυτό πεθαίνει; Στην πραγματικότητα, είναι περισσότερο απ’ το στοιχείο του κακού, περισσότερο από το μέσο του. Αν προχωρήσεις αρκετά την ανάλυσή σου, θα ανακαλύψεις ότι ο χρόνος είναι το κακό. Ένα από τα συστατικά της ουσίας του».

Ο Τζέρεμι άκουγε με αυξημένη δυσαρέσκεια και θυμό. Οι φόβοι του ήταν δικαιολογημένοι· ο γέρος πρότεινε το χειρότερο είδος θεολογίας. Αιωνιότητα, αέναη εμπειρία του καλού, ο χρόνος σαν ουσία του κακού – ήταν καλώς-κακώς μέσα στα βιβλία· αλλά να σε σημαδεύει μ’ αυτόν τον τρόπο, από κοντά, κάποιος που πραγματικά τα έπαιρνε στα σοβαρά, ήταν όντως φρικτό. Για το Θεό, γιατί οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να ζήσουν τη ζωή τους μ’ ένα λογικό, πολιτισμένο τρόπο; Πρωινό στις εννιά, γεύμα στις μιάμιση, τσάι στις πέντε. Και συζήτηση. Κι ο καθημερινός περίπατος με τον κύριο Γλάδστωνα, το Γιορκσάιρ τεριέ. Κι η βιβλιοθήκη· τα έργα του Βολταίρου σε ογδόντα τρεις τόμους· ο ανεξάντλητος θησαυρός του Οράτιου Γουόλπολ· και γι’ αλλαγή η Θεία Κωμωδία· και μετά, σε περίπτωση που έμπαινες στον πειρασμό να πάρεις  το Μεσαίωνα στα σοβαρά, η αυτοβιογραφία του Σαλιμπήν και η Ιστορία του Μίλερ. Και καμιά φορά επισκέψεις το απόγευμα – στον Κοσμήτορα, τη λαίδη Φρέντεγκοντ με τη σάλπιγγα στ’ αυτί, τον κύριο Βέιλ. Και πολιτικές συζητήσεις – μόνο που τον τελευταίο καιρό, μετά την ένωση Γερμανίας και Αυστρίας και το Μόναχο, θα ‘πρεπε να καταλάβει κανείς ότι οι πολιτικές συζητήσεις ήταν ένα από τα δυσάρεστα πράγματα που θα ‘ταν φρόνιμο να αποφεύγει. Και το εβδομαδιαίο ταξίδι στο Λονδίνο, με γεύμα στο Εντευκτήριο και δείπνο πάντα με το γέρο-Θριπ του Βρετανικού Μουσείου· και μια κουβεντούλα με τον καημένο τον αδελφό του στο Υπουργείο Εξωτερικών (μόνο που κι αυτό γινόταν σιγά-σιγά ένα από τα πράγματα που θα ‘πρεπε να αποφεύγει). Και μετά, φυσικά, η βιβλιοθήκη του Λονδίνου· κι οι Εσπερινοί στον Καθεδρικό του Ουεστμίνστερ, εφόσον έψαλλαν Παλεστρίνα· και κάθε άλλη βδομάδα, απ’ τις πέντε ως τις εξήμιση, μιάμιση ώρα με τη Μέι ή την Ντόρις στο διαμέρισμά τους, στο Μέιντα Βέιλ. Άπειρες βρωμιές σ’ ένα μικρό δωμάτιο, όπως του άρεσε να τις λέει· αβυσσαλέες ικανοποιήσεις. Έτσι ερχόντουσαν τα πράγματα· γιατί δεν μπορούσαν να τα δεχτούν, ήσυχα και συνετά; Αλλά όχι, έπρεπε να φλυαρούν για την αιωνιότητα κι όλα τ’ άλλα. Αυτά τα πράγματα πάντα έκαναν τον Τζέρεμι να θέλει να γίνει βλάσφημος – να ρωτήσει αν ο Θεός είχε boyau rectum, να διαμαρτυρηθεί, σαν τον Γιαπωνέζο στο ανέκδοτο, ότι ήταν εντελώς σαστισμένος και μπλεγμένος από τη θέση του Εντιμότατου Πουλιού. Δυστυχώς, όμως, ήταν απ’ αυτές τις παράξενα εκνευριστικές περιπτώσεις, που τέτοιες αντιδράσεις ήταν εκτός τόπου. Γιατί, στο κάτω-κάτω, ο γερο-Πρόπτερ είχε γράψει τις Σύντομες Μελέτες· αυτά που έλεγε δεν μπορούσε να τα θεωρήσει σαν προϊόντα ενός ελαττωματικού μυαλού. Εξάλλου, δεν είχε μιλήσει για Χριστιανισμό, οπότε τ’ αστεία περί ανθρωπομορφισμού ήταν άτοπα. Ήταν πραγματικά εκνευριστικό! Πήρε μια έκφραση υπεροπτικής αδιαφορίας κι άρχισε να σφυρίζει το «Αγιόκλημα και η Μέλισσα». Η εντύπωση που ήθελε να δώσει ήταν ενός ανώτερου όντος που δεν μπορούσε να χάνει το χρόνο του ακούγοντας τέτοιου είδους συζητήσεις.


Κωμικό θέαμα, σκέφτηκε ο κύριος Πρόπτερ καθώς τον κοίταζε· μόνο, φυσικά, που ήταν τόσο βαθιά θλιβερό.




Χάξλεϋ, Α., 1983. Μετά από Πολλά Καλοκαίρια, μτφ. Ελένη Μαύρου, Αθήνα: Νεφέλη, σελ. 116 - 119. 




Τετάρτη 20 Μαΐου 2020

Maria Teresa Horta ποια λέξη θα σας περιέγραφε καλύτερα;




Απόσπασμα συνέντευξης της Πορτογαλίδας συγγραφέως Maria Teresa Horta στο καλλιτεχνικό περιοδικό Guernica. 

[...]


- Ποια λέξη θα σας περιέγραφε καλύτερα;

M.T.: Ανυποταξία. 

- Γιατί αυτή η λέξη;

Μ.Τ.: Αφενός γιατί γεννήθηκα ανυπότακτη και αφετέρου επειδή στάθηκα από παλιά σύμβολο αλλαγής στην Πορτογαλία, ιδίως στο γυναικείο ζήτημα. Μέχρι τις 25 Απριλίου του 1974, οι γυναίκες δεν είχαν φωνή στην Πορτογαλία. Καμία. Οι γυναίκες δεν είχαν δικαιώματα, ούτε καν το δικαίωμα να έχουν λόγο για το πώς να μεγαλώνουν τα παιδιά τους. Ανέκαθεν επαναστατούσα γι’ αυτό τόσο μέσα από την ποίηση μου, όσο και μέσα από την καθημερινότητά μου. Και ήταν αρκετά δύσκολο. Χρειάζεται πολύς χρόνος για να αλλάξεις τη στάση των ανθρώπων. Μπορεί οι νόμοι να άλλαξαν μετά τις 25 του Απρίλη, αλλά η στάση των Πορτογάλων παρέμεινε η ίδια. Σ’ αυτό έβαζε και το χεράκι της η Καθολική Εκκλησία. Η Καθολική Εκκλησία έχει τέτοιες αρχές που θεωρεί τις γυναίκες δευτερεύουσες. Βέβαια, όταν οι γυναίκες ανακάλυψαν ότι έχουν φωνή δική τους, κανείς δεν μπόρεσε να τις κάνει να σωπάσουν και αυτό μας έχει σώσει σε αυτή τη χώρα. Όπως και να ‘χει, είναι ακόμα πολύ δύσκολο. Η ποίησή μου παραμένει αρκετά απείθαρχη, με την έννοια ότι γράφω για το σώμα.

[...]




Η Maria Teresa Horta (γενν. 20 Μαΐου 1937) είναι συγγραφέας, ποιήτρια, ακτιβίστρια θεωρητικός από την Λισσαβόνα της Πορτογαλίας. Μετά τη δικτατορία του Σαλαζάρ και στον καιρό της Δεύτερης Δημοκρατίας, η Horta μαζί με τις συγγραφείς Maria Isabel Barreno και Maria Velho da Costa συμφώνησαν να συναντιούνται κάθε βδομάδα για να συζητάνε και να ανταλλάσσουν σημειώσεις, ποιήματα, ιστορίες και επιστολές, δημιουργώντας την ομάδα που έγινε γνωστή "Οι τρεις Μαρίες". Κοινός παρανομαστής των συναντήσεων τους, αρχικά, ήταν "Τα Γράμματα μιας Πορτογαλίδας Καλόγριας" - πέντε επιστολές εξαιρετικής ποιητικής, γραμμένες τον 17ο αι. από μία νεαρή καλόγρια, την Mariana Alcoforado που είχε μία παράνομη σχέση με έναν Γάλλο αξιωματικό. Από τις συναντήσεις τους εκδόθηκε το βιβλίο "Τα Νέα Πορτογαλικά Γράμματα" που απαγορεύεται στην Πορτογαλία και οι τρεις Μαρίες συλλαμβάνονται για κατάχρηση ελευθερίας του Τύπου, για προσβολή της δημόσιας αιδούς και φτιάχνουν νομοθεσία που να εξασφαλίζει την δίωξη τους. Στις 25 Απριλίου του 1974, όταν το φασιστικό καθεστώς ανατρέπεται μετά από πενήντα χρόνια, το Δικαστήριο ζητά δημόσια συγγνώμη από τις τρεις Μαρίες και αναγνωρίζει τα Νέα Πορτογαλικά Γράμματα ως ένα λογοτεχνικό βιβλίο που μιλάει για την απελευθέρωση των γυναικών, την ερωτική τέχνη και την επανάσταση.
Η Maria Teresa Horta έχει γράψει 21 βιβλία ποίησης (1960 - 2013), κανένα από τα οποία δεν έχει μεταφραστεί στα αγγλικά. 



Ολόκληρη η συνέντευξη: https://www.guernicamag.com/the-third-maria/

Σάββατο 9 Μαΐου 2020

Λόγια από ταινίες (Hope Gap, 2019)




Ξεκίνησα σκεπτόμενος ότι θα μπορούσα να σε σώσω
Αλλά στο τέλος το μόνο που μπορώ να κάνω 
είναι να σε τιμώ
Η μητέρα μου η πρώτη ανάμεσα στις γυναίκες 
η ζεστασιά και η παρηγοριά μου
η ασφάλεια και η υπερηφάνεια μου
Εσύ είσαι που θέλω να ευχαριστώ
Εσύ είσαι που θέλω να με χειροκροτεί
Ο πατέρας μου ο πρώτος ανάμεσα στους άντρες
ο δάσκαλός μου και κριτής μου
Ο άντρας που ξέρω ότι θα γίνω
Μεγαλώνετε τώρα
είστε μπροστά μου όπως θα 'σαστε πάντα
Πάντα πιο μακριά στη διαδρομή
[...]
Κρατήστε τα χέρια μου και περπατήστε μαζί μου για τελευταία φορά
Και αφήστε με μετά.


Δευτέρα 4 Μαΐου 2020

Ηλέκτρα Λαζάρ : Τριλογία Κυνηγιού


Αρχείο "Καπέσοβο, 2017"




Ο ΦΟΒΟΣ ΤΟΥ ΚΥΝΗΓΟΥ ΣΤΑ ΠΕΝΤΕ ΠΡΩΤΑ ΑΓΑΠΗΜΕΝΑ ΤΟΥ ΘΗΡΑΜΑΤΑ

Ι.
Ο χρόνος ένα νησί λοξών γερμένων φίλων
που έρχονται και ρημάζουν σαν κλαδεμένα ξύλα
Τίποτα δεν θα μείνει
Κι αφού δεν μένει τίποτα 
θα γίνει σκύβαλο λίγης εποχής
κι όλο το φύλλωμα της άνοιξης
θα κιτρινίσει δια παντός
σαν το αμμουδερό καστρί που το ‘πνιξε η πλημμυρίδα

ΙΙ.
Απολιθωμένη στη βρύση η αλεπού
η φάσσα αράχνη στα δωμάτια
κι η φέρμα μου μαύρη θηλιά  στα πόδια μου γυρίζει
Μυρίζει αλουμίνιο  το φετινό κυνήγι




ΠΑΤΑΣΣΩ
1971 : Kill'em all
~ Émile Ajar

Μετά από κάθε δολοφονία
ο κόσμος πείθεται ότι οι λευκές ιτιές είναι
κάτι αναμαλλιασμένο κι ελαφρύ
Το δόκανο καλιά πτηνών για το τρεμούλιασμά τους
Ότι ο κυνηγός  λένε  είναι αρχάγγελος  εκτός συνόρων
εκτός μητρός
και μνηστευμένος με το αίμα





Η ΕΠΕΤΕΙΟΣ ΤΩΝ ΚΥΝΗΓΩΝ

Είχαν ανέβει μου λέει εκεί ψηλά
Και δείχνανε    Μια δείχνανε  Μέρα σαν  ντουφέκι
κρεμασμένη ανάποδα
αγιόρταστη και παγωμένη

Πάλι δεν ήρθες   άκουσα ήρθες  κι εγώ
δυο μαύρα μες στο μαύρο

Κι ένας παλιός γυμνόλοφος αμίλητος   απάνω μου
Πού   απάνω μου   να  στέκει   
κάτω από το σιδερένιο χιόνι μού είπαν
και     μού επανέλαβαν οι απαντητές

Κάποτε θα μου πέσει στα χέρια    Μού είπε ο κυνηγός  
για το κιτρινισμένο το ζαρκάδι Μου το ξεχειμασμένο
κι ούτε που τόλμησα να του πω 
ότι το σκότωσε επέρυσι   σε εκείνη τη μεγάλη   σκότωσε   γιορτή
των καζανιών



Πρώτη Δημοσίευση: http://www.thraca.gr/2020/05/blog-post.html




Παρασκευή 24 Απριλίου 2020

Νίκος Καρούζος - Άσμα Μικρό





Χάθηκε αυτός ο οδοιπόρος.
Είχε συνάξει λίγα φύλλα
ένα κλαδί γεμάτο φως
είχε πονέσει.
Και τώρα χάθηκε…
Αγγίζοντας αληθινά πουλιά στο έρεβος
αγγίζει νέους ουρανούς
η προσευχή του μάχη.
Έαρ μικρό έαρ βαθύ έαρ συντετριμμένο.





Πέμπτη 26 Μαρτίου 2020

Η ALTUM SILENTIUM ΣΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ARVO PÄRT (Μέρος Β')



Μέρος Β’
Tu rex gloriae, Christe


                Κάποτε, ο Jean Calvin είχε μιλήσει για το ανθρώπινο μυαλό που ενώ ο κοινός νους πιστεύει ότι παράγει συνεχώς είδωλα, αυτό στην πραγματικότητα παράγει συνεχώς φόβο. Ο Paul Tillich το πήγε ένα βήμα παρακάτω, εξηγώντας ότι τα είδωλα υπάρχουν στη ζωή για να εκφύγει ο άνθρωπος από τον Θεό και ο φόβος υπάρχει κι αυτός για να εκφύγει ο άνθρωπος από την αγωνία[1]. Με ένα γυμνό απόλυτο τόσο από μεριάς του Θεού, όσο κι από μεριάς του ανθρώπου, φανερώνεται ο βασικός ενδιάμεσος ορίζοντας της σιωπής. Πώς να εκφύγει ο άνθρωπος από την ενατένιση αυτής της σιωπηρής κυκλικότητας; Όλη η υπόθεση βρίσκεται στη θέση του ανθρώπου – αν υπάρχει στο φως ή στο σκοτάδι [γιατί το φως και το σκοτάδι υπάρχουν, όταν υπάρχει ο άνθρωπος]· όλα τα ίχνη και το γίγνεσθαι, όλο το ιδιόμορφο και το αυτο-αποκαλυπτόμενο, γράφονται και εναλλάσσονται σε μία tabula rasa. Τίνος χέρι γράφει; Ο Θεός σαφώς δεν έχει χέρι [γιατί το χέρι του δεν εγγράφεται]· και στο καθ’ομοίωση πρέπει πρώτα να περι-γράψει ο άνθρωπος δύο κυρίαρχες εμφανίσεις, πριν αναζητήσει και κατανοήσει την δική του παρουσία: εμφάνιση Πατέρα και Ανθρώπου.
                Την δική του Tabula Rasa o Arvo Pärt την ολοκληρώνει το 1977[2] και αυτή θα είναι η σύνθεση με την οποία βγαίνει ξανά σε μία Σοβιετική Εσθονία η οποία ήλπιζε να είχε απαλλαχθεί από εκείνον. Η σύνθεση περιλαμβάνει το Fratres, το εμβληματικό Cantus of Benjamin Britten και φυσικά το σπουδαιότερο μουσικό κομμάτι του Arvo Pärt, το Tabula Rasa. Εδώ υπάρχει ένας ιερός μινιμαλισμός, μία ενατένιση του τίποτα, τόσο έντονη που φέρνει στο ίδιο παρόν το άφατο και την διάσταση της ομιλίας. Δεν ακούς τίποτα, αλλά δεν γίνεται να μην ακούσεις. Στο Fratres (Αδέλφια) η μανιώδης δραστηριότητα εναλλάσσεται με την θαυμάσια ακινησία που κι οι δυο μαζί αποτυπώνουν συνολικά την παρατήρηση του Arvo Pärt, ότι «η στιγμή και η αγωνιότητα[3] αγωνίζονται μαζί μας»[4]. Ένα μουσικό κομμάτι το οποίο γράφτηκε και ξαναγράφτηκε σε διάφορες εκδοχές (για οργανικό σύνολο, για έγχορδο κουαρτέτο, για τσέλο και πιάνο, για οκτάδα πνευστών κοκ.)· για τον συνθέτη το έργο δεν είναι ούτε σταθερό ούτε αμετάβλητο – ο πραγματικός δημιουργός δεν ενδιαφέρεται για την ακρίβεια της «παράδοσης», παρά για την αυθεντία της προσωπικής γλώσσας. Δυσφάνταστο αυτό στην έτοιμη «τελειότητα» της ποίησης.

Το Cantus for Benjamin Britten[5], γραμμένο κι αυτό στο τυπικό στυλ tintinnabuli, ξεκινάει με τον ήχο της καμπάνας και τελειώνει με αυτόν. Οι καμπάνες σε πολλούς πολιτισμούς χρησιμοποιούνται ως δείκτες αλλαγής στην κανονικότητα του χρόνου, της ζωής με τον θάνατο, τον θάνατο με μίας ζωής παρουσία. Η χρήση του πιάνου στο εμβληματικό Cantus for Benjamin Britten λειτουργεί κατ’ αυτό τον τρόπο. Η πυκνότητα μειώνεται, η μία μετά την άλλη νότα σιωπούν τον θόρυβο του εαυτού, δεσμεύοντας το μυαλό στο αιώνιο. Το ακατάληπτο σχεδόν που έχει δημιουργήσει είναι αυτό το κάτι που εξαλείφει τις ακαμψίες του χρόνου και του μηδενός του χρόνου. Γιατί η απώλεια έχει διαβαθμίσεις πόνου. Ο θάνατος κρατά το σκοτάδι και το ρόλο του θεριστή. Γιατί ο Θεός παραμιλά τη θλίψη του – αυτό το δεν θα πιστέψετε, δεν θα πιστέψετε ποτέ. Η φίλη, ο αδερφός, η αγάπη, η μητέρα πάντοτε θα φεύγουν, χωρίς να γνωρίζουν τι πόνο δημιουργεί το αμέσως μετά. Γιατί οι καμπάνες έχουν ήδη μέσα τους ήχο χιλιετιών όταν χτυπούνε. Και ο άνθρωπος με τη μικρή του ηλικία χτυπάει τις καμπάνες – δεν είναι καμπάνες: είναι το σπίτι σε νότα ερήμωσης. Πρώτα η καμπάνα (το σπίτι)· μετά τα έγχορδα (το καταλαβαίνω τι) σε μία πολυφωνία που σταδιακά εγκαταλείπεται για να μείνει στο τέλος η πόρτα | ορθάνοιχτη | σιωπή | και η καμπάνα.

Και τελευταίο, το μουσικό κομμάτι Tabula Rasa που χωράει παρά συνδυάζει το βλέμμα προς τη θεϊκότητα και το φυσικό επακόλουθο βλέμμα του ανθρώπου προς τη μέγιστη αβεβαιότητα. Εδώ, η μουσική του Arvo Pärt στο Tabula Rasa συμπεριφέρεται στη σιωπή με καθαρή αφωνία. Πιο καθαρή από το Fur Alina, πιο αδειανή από οτιδήποτε έχει γράψει μέχρι τότε.

«Πρέπει να αποσυρθώ για να απεικονίσω κάτι αντικειμενικό. Όσο μεγαλύτερη η ικανότητά μας να παύουμε εμάς για να νιώσουμε το χρόνο, τόσο πιο ισχυρός θα είναι ο αντίκτυπος του έργου τέχνης. Το χτύπημα του χρόνου μάς επηρεάζει με δύο τρόπους: από τη μία, δημιουργώντας αβεβαιότητα, ατελείωτες επιπλοκές, χάος· από την άλλη, τάξη. Είναι η ταυτότητα της ζωής και του θανάτου»[6].
Ακριβώς όπως η απόσταση και η εμβύθιση. Τα δέντρα και το δάσος. Η ζωή και η Σιωπή. Το Tabula Rasa χωρίζεται σε δύο μέρη: το Ludus και το Silentium. Το μουσικό μέρος Ludus (Παιχνίδι) είναι εύκαμπτο, ενεργητικό, χωρίς αρχή και τέλος. Στο πίσω μέρος τα έγχορδα προσπαθούν να ακούσουν με τεντωμένο τον λαιμό τους την διαρκώς αναπτυσσόμενη αιφνίδια μελωδική ροή που καταλήγει σε ιδιόρρυθμες βυθιζόμενες πορείες. Το δεύτερο μέρος Silentium έχει πιο συγκρατημένες αναπνοές, κάτι του ξαναδίνει τον διστακτικό του φόβο. Όλες οι νότες αφήνονται να υπονοηθούν , όλο και πιο αργές – όλο και πιο αργή η λύση επιτυγχάνεται με τη σιωπή. Είναι η στιγμή εκείνη που τα δύο παλιά βλέμματα αντιλαμβάνονται εκείνο το τρίτο αιώνιο βλέμμα, κρύβονται και σωπαίνουν. Το δεύτερο μέρος έχει ένα τέτοιο numinosen φορτίο που σχεδόν ακούς την εγκατάλειψη και την πτώση.

Στο Tabula Rasa, ο άνθρωπος εξαντλείται από το ίδιο του το πράττειν κι ο Arvo Pärt δημιουργεί ένα arpeggio που θροεί σε ένα προετοιμασμένο (prepared) πιάνο. Η διαλυτική δομή του σύμπαντος – η ένταση που δημιουργείται από το παράδοξο της [διαδικασίας] πρόσθεσης ενέργειας. Όσο πιο πολύ προσθέτεις, τόσο πιο γρήγορα χάνεσαι:  όσο προστίθενται κατά χιλιάδες τα πράγματα για τα οποία πρέπει να μιλήσει ο άνθρωπος, αργά ή γρήγορα, τα λόγια του δεν αρκούν και χάνεται μέσα στις ίδιες του τις λέξεις. Ο Arvo Pärt το 1977 στηρίχθηκε στην αδειανότητα κι έγραψε μουσική για την κενή και άγραφη σελίδα. Το 1979, χωρίς έκπληξη, γίνεται persona non grata και μετά από «σύσταση» των αρχών, εγκαταλείπει με την οικογένειά του την Εσθονία.

Το 1982 συνθέτει το μακροσκελές Passio (Passio Domini Nostri Jesu Christe Secundum Johannen)· ακολουθώντας βήμα το βήμα τις στιγμές του Χριστού από τη σύλληψή του μέχρι τη σταύρωση, κατά τον Ιωάννη. Με το Passio, ο Arvo Pärt δομεί για πρώτη φορά συνολικά τη μουσική του πάνω στο λόγο και τον ρυθμό του Ευαγγελίου του Ιωάννη. Τα λεπτά απομονώνονται στην εύγλωττη άρνηση του Πέτρου. Παγερότητα που ενώνει το νήμα των Heinrich Schutz και J.S. Bach, για να πει κι αυτός την ιστορία με τον δικό του τρόπο. Η χιαστί λειτουργικότητα στο Passio απεικονίζει το σχήμα του σταυρού[7]. Στο τέλος, όλες οι είσοδοι του Πιλάτου συνοδεύονται κι από ένα μουσικό όργανο, ακριβώς όπως τον ακολουθούσαν και οι αμφιβολίες.

Τρία χρόνια αργότερα, το 1985, συνθέτει το δυσκολότερο, κατά τη γνώμη μου, μουσικό του κομμάτι Te Deum[8]. Περιέχει έναν πιο αυστηρό ήχο, πιο σεβάσμιο στη σιωπή, με μεγαλύτερη εμπιστοσύνη. Το Te Deum έχει στο αποτέλεσμά του έναν λιγότερο διαρθρωτικό μινιμαλισμό, αλλά πιο δραματικό και διαλεκτικό. Ειρηνικό και στοχαστικό· μετά το Passio, ο Arvo Pärt εκδηλώνει μία νέα προθυμία να προσαρμόσει διαφορετικές τεχνικές διαδικασίες μέσα στο ίδιο το μουσικό κείμενο. Μέχρι το 1986 θα συνθέσει έργα κάτω από μία ενιαία διαδικασία διακυβέρνησης, με ενδιαφέρον στις «μακριές λέξεις» (με πολλές συλλαβές), το οποίο προήλθε κυρίως από την καταλληλότητα τους για μουσική κατασκευή – όσο περισσότερες οι συλλαβές, τόσο πιο εύκολη η μελισματική επέκταση από μία κεντρική/ κυρίαρχη νότα. Στο Te Deum διατηρεί μία απόσταση από την καθημερινή γλώσσα, ενδεχομένως ανήσυχος ότι παρά τη σαφή γραμματική, οι λέξεις δεν μπορούν να επικοινωνούν πάντοτε με τον τρόπο που ικανοποιεί τον δημιουργό[9]. Η θρησκευτικότητα στο Te Deum ανυψώνει το άτομο πέραν από κάθε περιεχόμενο και το αδειάζει (Ο Θεός είναι παρών/ όλα σε μας σιωπούν, G. Tersteegen). Εδώ, πιο πολύ εντοπίζεται η σιωπή με τις υποχωρήσεις από τα μη πραγματικά διαλείμματά της μουσικής, με την παρουσία παύσεων που συμβαίνουν σε στιγμές αρμονικής αστάθειας. Η σιωπή φανερώνεται με την μη διάσπαση της μουσικής σκέψης, στις οριακές της σκέψεις με τα τελικά ιερά αμήν, στην πνευματική άφιξη σε μια καθαγιασμένη κατάσταση. Όσο ο Arvo Pärt απλώνει τις νότες, τόσο αυτή φανερώνεται ανάμεσα στα κενά. Η πολύ πρώτη αρχή πριν από κάθε μηδέν.

Για να τελειώνω, η ύπαρξη της σιωπής δεν έχει να κάνει με αναίρεση, δεν αφορά ό,τι αποσύρθηκε. Είναι, όπως θα   υποστήριζε και η Susan Sontag[10], [η σιωπή] μία διάθεση αντίθετη προς τη διάθεση· δοκιμασία που καταλήγει στο να αποκτήσει ο άνθρωπος το δικαίωμα να μιλήσει.

Ο άνθρωπος, ναι, είναι το ον που ψάχνει τη Σιωπή. Γέρνοντας προς τη μουσική βρίσκει έναν τρόπο να μιλήσει για αυτήν. Η Σιωπή μετά από κάθε έκκληση για προσοχή είναι αρκετά μεγάλη για να μας αφοπλίσει. Έκκληση για σιωπή μιας τέχνης – μιας εποχής είτε άφωνης είτε θορυβώδους. (Στην αντίπερα όχθη ένας κοκέτικος, ακόμη και χαρούμενος μηδενισμός. Εκεί απέναντι (δίπλα/ μπροστά/ μέσα/…) ο άνθρωπος-καλλιτέχνης αναγνωρίζει την επιτακτική ανάγκη της Σιωπής, κι όμως, συνεχίζει να μιλάει ούτως ή άλλως.) Με λέξεις ή χωρίς. Όμως ο ήχος πήγε πού; Η αδειανότητα αισθάνεται με τι; Το αργεί σε τι; Κάθε φορά κάτι απουσιάζει (ή κάτι το άγνωστο βάζουμε εκεί). Είναι τούτα αυτά τα πρώτα βήματα στο χιόνι – χωρίς κατεύθυνση και αχνάρια, χωρίς πεπατημένη εικόνα. Είναι τα πρώτα – πρώτα βήματα. Γι’ αυτό ακούγεται δεν ακούγεται σήμερα η μουσική του Arvo Pärt, γιατί βρίσκει τον άνθρωπο σε μία διαδικασία και μία καταβύθιση· γιατί τόσο εμπλέκεται και πέφτει μέσα στις μεγάλες σιωπές, οι εξαντλητικές λέξεις έχουν μείνει κιόλας πίσω. Γιατί η μουσική δίνει το δικαίωμα στον άνθρωπο να μένει σιωπηλός απροειδοποίητα, αβλαβώς, ειρηνικά μπροστά στη ζωή και τον θάνατο.




Γενάρης 2019 – Φλεβάρης 2020




Πρώτη δημοσίευση: Ο Αναγνώστης




[1] Τίλλιχ, Π., 1976. Το Θάρρος της Ύπαρξης, μτφ. Χρήστου Μαλεβίτση, εκδ. Δωδώνη: Αθήνα
[2] Αλλά το κοινό της Δυτικής Ευρώπης το έμαθε μετά το 1984, όταν η γερμανική δισκογραφική εταιρία ECM Records το κυκλοφόρησε με τη δική της ταμπέλα.
[3] Το «αγωνιότητα» είναι δική μου μεταφραστική επιλογή αντί της «αιωνιότητας», γιατί εκφράζει καλύτερα την αιχμηρότητα του Fratres.
[4] Greenbaum, S., 1999. Arvo Pärt’s Te Deum : A Compositional Watershed, Faculty of Music, The University of Melbourne, pp.12
[5] Γραμμένο έναν χρόνο μετά τον θάνατο του Άγγλου συνθέτη και πιανίστα Benjamin Britten.
[6] Σημειώσεις του Arvo Pärt που βρίσκονται στο ένθετο της συλλογής Tabula rasa/Fratres/Symphony No. 3a, 1999 Deutsche Grammophon GmbH, Hamburg
[7] Vuorinen, M., 2011.Symbolic Chiasm in Arvo Pärt’s Passio (1982).Circuit, 21 (1)
[8] Τα  Te Deum είναι οι πιο διάσημοι μη-βιβλικοί ύμνοι της Δυτικής Εκκλησίας. Ο Arvo Pärt έχει διαιρέσει τη σύνθεση σε πλήρη στιχάρια, όπως γίνεται στον όρθρο ή σε μία αγρυπνία που πραγματοποιείται κατά τη διάρκεια της νύχτας.
[9] Greenbaum S., 1999
[10] Sontag, S., 2013. 'The Aesthetics of Silence' στο: Styles of Radical Will, Penguin Modern Classics, Penguin: UK